Hương Vị Pháp Bảo
Thiền sư U Silananda
(3)
Ðức Phật và Pháp Môn Thiền Quán
Mới đây có người đến nói với
Sư là họ đọc được trong một quyển sách câu "Thiền Minh
Sát đã được Ðức Phật khám phá trở lại từ những pháp môn đã từng
được hành trì từ thời cổ xưa tại Ấn Ðộ". Hôm nay Sư muốn giảng
giải về câu này để quí vị hiểu tật rõ ý nghĩa thực sự của
nó.
Mới thoáng nghe qua ta có thể tưởng rằng Thiền
Minh Sát là một pháp môn đã từng được hành trì trước thời Ðức Phật.
Thật ra không những Ðức Phật đã chỉ khám phá ra pháp môn này mà Ngài còn
khai thị cho chúng sanh toàn bộ giáo lý do tự Ngài chứng ngộ không thầy
chỉ dạy cũng như tất cả những gì chư Phật trong quá khứ đã từng chứng ngộ
và giáo hóa cho chúng sanh. Vậy ta phải hiểu câu trên theo tinh thần như
thế. Vì Thiền Minh Sát là một pháp tu đã bị ngăn che, khuất lấp trong
một thời gian rất lâu từ đời các cổ Phật, cho đến khi có vị Phật
hiện tại là Phật Cồ Ðàm xuất hiện trên thế gian, khai sáng trở
lại toàn bộ giáo pháp của chư Cổ Phật, trong đó có pháp môn thiền quán
này.
Theo Phật giáo, chúng ta tin rằng trong quá khứ đã từng
có nhiều vị Phật và cũng sẽ có nhiều vị Phật xuất hiện trong
tương lai. Do đó là đệ tử của Ðức Phật Cồ Ðàm, chúng ta gọi Ngài
là vị Phật hiện tại mặc dầu thực sự bây giờ Ngài không có mặt nữa.
Trước Ðức Phật Cồ Ðàm có ba vị Phật quá khứ trong chu kỳ thế giới
này. Vị cuối trong ba vị Cổ Phật này là Ðức Phật Ca Diếp (Kassapa) cũng
đã dạy chúng sanh về Tứ Diệu Ðế, Thập Nhị Nhân Duyên, Tứ
Niệm Xứ... trong đó có pháp hành Thiền Minh Sát. Sau khi Ðức Phật Ca
Diếp cùng các đệ tử của Ngài đã nhập diệt, giáo pháp của Ngài
đã bị mai một với thời gian trong khoảng cách dài hàng triệu năm trước
khi Ðức Phật Cồ Ðàm ra đời. Chú giải có ghi rằng toàn bộ giáo lý của
Ðức Phật Cồ Ðàm đồng nhất với giáo lý của Ðức Phật Ca Diếp.
Dó đó chúng ta phải hiểu rằng Thiền Minh Sát
đã từng được các vị Phật quá khứ giảng dạy chứ không phải là một
phương pháp thiền nào thuộc về một giáo pháp hay một tôn giáo nào
khác. Ðức Phật Ca Diếp xuất hiện tại Ấn Ðộ và trong thời Ngài
chắc chắn đã có nhiều người hành theo Thiền Minh Sát và phần đông
các Chú giải gia là người Ấn Ðộ. Vì thế khi nói đến nơi chốn
các vị Phật đã ra đời thì hầu như Ấn Ðộ là trung tâm đó. Do đó ta
cũng hiểu được rằng Thiền Minh Sát đã từng được hành trì tại xứ
cổ Ấn Ðộ nhưng đó không có nghĩa là Thiền Minh Sát đã từng là
một pháp môn trong các tôn giáo cổ xưa khác tại Ấn Ðộ như đạo là Bà
la môn (hay Ấn Ðộ giáo ngày nay).
Chỉ qua pháp Thiền Minh Sát, hành giả mới có
thể đạt được kết quả tốt đẹp là tự mình khám phá ra ba đặc tính
của mỗi hiện tượng do điều kiện tạo thành, tức là tự thân
chứng được Vô Thường, Khổ và Vô Ngã. Theo Chú giải gia Phật Âm
(Buddhaghosa) thì chỉ Vô Ngã là do một vị Phật thực chứng và dạy lại cho
chúng sinh mà thôi. Còn hai đặc tính Vô Thường và Bất Toại Nguyện (Khổ)
thì không cần phải là vị Giác ngộ mới thấu suốt được. Vì vậy, thấy và
dạy được Vô Ngã xem như một khả năng đặc biệt của vị Phật, còn hai
đặc tính kia thì các bậc hiền nhân (như Bồ Tát) cũng có thể thấu
suốt để giáo hóa chúng sinh được. Nhưng một quyển Phụ Chú giải
khác có ghi rằng không ai ngoài các vị Phật có thể khám phá và chỉ dạy
được hai đặc tính này và chỉ những ai trong lãnh vực Phật pháp mới có
thể có kinh nghiệm thực sự được hai đặc tính này. Và chính sự thấy
được hai thực tướng Vô Thường và Bất Toại Nguyện mới có thể đưa
dẫn đến sự thấy thực tướng Vô Ngã của các Pháp. Và Vô Ngã là một
đặc điểm của Phật giáo mà không tôn giáo nào khác có.
Vậy ta phải hiểu ba đặc tính là gì? Khi ta làm
bể một cái ly, ta nói nó vô thường. Khi ta lỡ đạp cái gai, ta thấy đau
thấy khổ. Những loại vô thường và khổ đau này thật chẳng mấy khó để
thấy được. Nhưng cái Vô Thường và Khổ mà thiền sinh thấy được qua
Thiền Minh Sát hoàn toàn khác. Sư mong quí vị đây đã hiểu rõ và
nhớ rõ điều này!
Ðặc tướng Vô Thường thấy được qua Thiền Minh
Sát này không phải là cái thay đổi bình thường bên ngoài mà là tính cách
thay đổi từng chập một, từng khoảnh khắc một trong một đối tượng. Ðặc
tính Khổ kinh nghiệm được trong Thiền Minh Sát cũng không phải là cảm
giác đau khổ về thân hay về tâm, nhưng là cái khổ, cái bất toại
nguyện trong đối tượng ngay cả khi ta đang tiếp nhận những cảm thọ
lạc hay hạnh phúc. Thiền sinh sẽ tự nhận thấy được là tất cả những gì
bị áp chế bởi sanh và diệt thì cái đó là khổ hay bất toại
nguyện. Và muốn thấy được đặc tướng Vô Thường và Bất Toại Nguyện
của mỗi hiện tượng do điều kiện tạo thành, ta phải hành
Thiền Minh Sát. Chỉ với môn thiền quán này ta mới có thể kinh
nghiệm được thực tướng của đối tượng và không ai ngoài chư Phật có
thể chỉ dạy được điều này. Giáo lý về ba đặc tướng của
mọi hiện tượng là nét đặc thù của Phật giáo, nên ta có thể
kết luận là sự thấy được ba đặc tính này chỉ có trong giáo pháp của
chư Phật thôi. Vậy pháp Thiền Minh Sát không hề được vay mượn từ
một giáo pháp nào khác. Nếu phải nói là vay mượn thì chỉ có vay mượn
từ giáo pháp của chư Cổ Phật mà thôi.
Ðức Phật cũng đã hơn một lần dạy rằng "Cho dù
có một vị Phật ra đời hay không thì ba đặc tính kia cũng tiềm ẩn trong
mọi hiện tượng do điều kiện tạo thành". Tất cả pháp hữu
vi đều vô thường và bất toại nguyện, vạn pháp đều vô ngã. Vậy,
ba đặc tính do không phải Ðức Phật chế đặt ra mà đã có sẵn trong
mọi hiện tượng. Mỗi khi một hiện tượng sanh khởi do điều
kiện sanh khởi thì tự nó đã mang ba đặc tính này rồi. Do đó Ðức Phật
xác định rằng một vị Phật khi đã Giác ngộ được điều này sẽ tuyên
giảng cho mọi người biết là tất cả pháp hữu vi đều vô thường,
tất cả mọi mọi hiện tượng do điều kiện tạo thành đều
bất toại nguyện và vạn pháp đều vô ngã.
Cũng thế ấy, lý Duyên Khởi cũng tiềm ẩn
sẵn trong mỗi pháp môn vì chúng sanh chưa đủ khả năng để phát
hiện ra chúng cho đến lúc có một vị Phật ra đời mới khám phá và
phơi bày cho chúng sanh được rõ.
Cũng vậy đối với luật Nghiệp Báo. Có người cho
rằng luật nghiệp báo này là do Ðức Phật mượn từ Ấn Ðộ giáo nhưng
Sư nghĩ điểm này không đúng lắm vì luật nghiệp báo trong Phật giáo
rất khác với luật nghiệp báo trong Ấn Ðộ giáo. Luật nghiệp báo
là một quy luật thiên nhiên, không cần đến một người sáng tạo, ban hành
hay làm trọng tài cho luật này.
Tất cả những quy luật tự nhiên này chỉ chờ được
hiển bày do trí tuệ của những bậc phi thường như chư Phật. Ðức Phật
Cồ Ðàm đã khám phá ra chân lý mà không cần sự giúp đỡ bên ngoài nào
khác ngoại trừ trí tuệ toàn giác của Ngài. Trên đường Ngài đi đến
vườn Lộc Uyển để ban bài pháp Chuyển Pháp Luân đầu tiên, một
vị ẩn sĩ đã gặp và hỏi Ngài là đệ tử của ai? Ngài theo giáo pháp
nào? Ðức Phật trả lời rằng: "Như Lai không có thầy, Như Lai không có ai
ngang hàng, Như Lai là một người hiểu biết tất cả". Qua câu trả
lời trên, Ngài khẳng định Ngài có trí tuệ toàn giác, không thầy chỉ
dạy Ngài tự chứng ngộ các chân lý trên, đã thành đạt chánh quả cao
tột nhất bởi nỗ lực phi thường của chính mình.
Do đó nói rằng Phật pháp đã được vay mượn từ giáo
lý khác là có sự xem thường Ðức Phật vì Ngài không cần dựa vào hay
hướng về một giáo pháp nào khác để học và dạy về những
điều trên. Ðức Phật đã xác nhận rằng "Như Lai là người đã khai
mở Con Ðường mà chưa từng ai khai mở, Như Lai là người chỉ bày Con Ðường
mà chưa từng ai chỉ bày ra, Như Lai là người tuyên khai Con Ðường chưa ai
tuyên khai, Như Lai là người hiểu biết Con Ðường mà chưa được ai
hiểu biết, Như Lai là người đã tinh luyện Con Ðường mà chưa
từng ai đã tinh luyện và tất cả đệ tử của Như Lai sau này sẽ sống
an trú trên con đường ma Như Lai đã khai ngộ". Qua lời xác quyết ta
thấy rõ đạo Phật đã không mang một món nợ nào đối với bất cứ một vị
thầy nào. Khi Ðức Phật xác nhận Ngài là người tiên khởi của Con Ðường
tức là Ngài đã đầu tiên khai mở lại Con Ðường đã bị che lấp từ khi vị
Phật quá khứ nhập diệt.
Ngoài ra có một điểm cần lưu ý khi nói về
pháp môn Vipassana. Chữ Vipassana là chữ Nam Phạn (Pali) trong lúc bên Bắc Phạn
(Sanskrit) là Vipashiana hay Vidãshana. Pali và Sanscrit là hai ngôn ngữ rất gần
nhau. Nhiều khi chỉ cần đưa một vài danh từ Pali sang Sanscrit với chút ít
thay đổi mà không cần phải dịch ra. Sư đã tra lại trong các cuốn tự
điển lớn của Sanscrit. Một trong những cuốn này (Sanskrit - English
Dictionary) không những kê chữ, nghĩa mà còn cho biết xuất xứ từ từng từ
ngữ. Hai chữ Vipashiana và Vidashiana được ghi là có từ kinh điển của
Phật giáo.
Sau đó Sư có nghiên cứu một cuốn tự điển khác
cũng thuộc Bắc phạn. Như quí vị đã biết, kinh điển Phật giáo Bắc
tông dùng Sansckrit và kinh điển Nguyên thủy dùng chữ Pali. Có một loại
Sanskrit tiêu chuẩn (thuần túy) và loại Sanskrit lai (đã pha trộn với Pali dùng
để ghi chép kinh điển). Do đó trong cuốn tự điển Bắc phạn lại
cũng ghi rằng hai chữ Vipashiana và Vidashiana này xuất xứ từ kinh điển
Phật giáo.
Dựa vào hai cuốn tự điển trên, Sư thấy rõ là hai
danh từ này đều từ kinh điển Phật giáo mà ra. Vậy nếu ai cho rằng
Thiền Minh Sát là từ kinh điển của các tôn giáo có trước Phật giáo
như kinh Vệ Ðà hay Áo Nghĩa Thư thì đó là điều thiếu căn cứ.
Chúng ta đều đã biết là Thiền Minh Sát
đưa đến sự thực chứng ba đặc tướng, hoặc hành Thiền Minh Sát là
thấy được ba đặc tướng Vô Thường, Khổ, Vô Ngã. Trong khi đạo Phật nói
về đặc tính Vô Ngã, thì đối với đạo Bà la môn hay Ấn Ðộ giáo,
cái Ngã, cái Ðại hồn lại là chân lý cốt tủy của họ. Vậy Thiền
Minh Sát là một phương tiện dùng để xuyên thấu thực tướng Vô Ngã,
không thể nào phù hợp với các giáo lý của đạo Bà la môn. Do đó ta
cũng kết luận được là Thiền Minh Sát không thể nào tìm thấy
trong các kinh điển xưa của Bà la môn giáo như kinh Vedha hay Upanishad.
Vậy Thiền Minh Sát là gì? Ðó là sự tu tập chánh
niệm để thấy được thực tướng của các hiện tướng do điều
kiện tạo thành. Ðến đây, Sư muốn giảng lại đoạn kinh Tứ Niệm
Xứ mà quý vị vẫn hằng tụng đọc mỗi sáng trước khi hành
thiền. Sư đã giảng đoạn kinh này khá nhiều lần rồi. Phần đông
quý vị đây đều đọc tụng, nhớ và hiểu đoạn kinh này. Sư
mong quí vị hãy giữ tâm kiên nhẫn trong khi Sư sắp nói lại cho những ai chưa
được nghe hoặc nghe rồi mà đã quên.
Mỗi sáng Sư thường giúp quý vị đọc đoạn
kinh này là phần giới thiệu kinh Ðại Niệm Xứ để nhắc lại cách
hành trì Tứ Niệm Xứ: "Ở đây vị tỳ kheo sống quán thân
trên thân... thọ trên thọ, tâm trên tâm, pháp trên pháp... một cách
tinh cần tỉnh giác chánh niệm để loại bỏ tham ưu ở đời".
Ðây là một câu kinh ngắn gọn nhưng bao hàm được tất cả phương cách
để tu tập chánh niệm.
Ðức Phật nêu lên những yếu tố cần thiết cùng
kết quả tức thì mà phương pháp này mang lại cho hành giả. Bốn lãnh vực
quán niệm là: thân, thọ, tâm, pháp; và tinh cần, tỉnh giác, chánh
niệm là ba điều kiện phải có khi hành thiền:
- Yếu tố thứ nhất, tinh cần có nghĩa là sức
cố gắng vì nếu không cố gắng thì không thể có chánh niệm. Cố
gắng đây là về tâm chứ không phải về thân. Tinh tấn đưa lại chánh
niệm liên tục và mạnh mẽ. Sự cố gắng này phải vừa đủ và quân bình,
không quá ít cũng không quá nhiều để giữ tâm ở trên đối tượng.
-Yếu tố thứ hai là tỉnh giác nghĩa là thấy
đối tượng một cách rõ ràng và đúng đắn bằng con mắt của tâm.
- Yếu tố thứ ba là khi hành Thiền Minh Sát ta
phải tinh tấn nỗ lực để thấy rõ ràng và đúng đắn đối tượng bằng
cách áp dụng chánh niệm.
Do đó, tuy ở đây chánh niệm được nêu sau tỉnh
giác nhưng có thể đây là một lối nói theo cách thời bấy giờ. Ðứng
về mặt trình tự thì phải có tinh cần, chánh niệm rồi mới có tỉnh
giác được vì nếu chưa có chánh niệm thì không thể có tỉnh giác
được. Chánh niệm là để giữ tâm trụ yên trên đối tượng. Chánh
niệm khi được giữ liên tục trên đề mục thì sẽ càng lúc càng mạnh
và sâu hơn. Lúc đó, tâm sẽ lắng xuống yên lặng và trong sạch, những
chướng ngại của tâm sẽ được giảm bớt và gạt ra ngoài, tâm sẽ trở nên
thanh tịnh và sáng suốt.
Chỉ khi nào tâm an trú trên đề mục trong khoảng
một thời gian khá lâu thì hành giả mới thấy được đối tượng này một cách
chính xác và thấu suốt từ lúc khởi sanh cho đến khi hoại diệt. Các
bậc trưởng lão vẫn dạy rằng mặc dầu Ðức Phật không nêu ra tâm định ở
đây, nhưng ta phải hiểu là Ðức Phật dạy là có chánh niệm tức là
có tâm định.
Tóm lại khi hành Thiền Tứ Niệm Xứ, ta phải có
sự cố gắng về tâm, thứ hai là phải duy trì chánh niệm trên đối
tượng cho tâm được an trú vững chắc, để rồi qua yếu tố thứ ba là
sự thấy biết các đặc tính của đối tượng. Trước hết là những đặc
tính riêng biệt rồi sau đó là những đặc tính chung. Thấy được đối
tượng như là thấy Thân thì không có sự hiểu biết, thấy Tâm là cái
hướng về đối tượng của Tâm. Ðồng thời cũng do thấy được đối tượng
Thân Tâm, cứ sanh lên rồi diệt đi hành giả sẽ tự nghiệm là đối
tượng mình đang quan sát là vô thường. Khi thấy đối tượng vô thường thì
tức khắc là thấy nó khổ. Vì khổ là gì? Là sự áp chế bởi sanh rồi
diệt. Và khi thấy rõ được đặc tướng vô thường và khổ của đối
tượng, hành giả tự khám phá ra là không có một tác nhân nào điều
khiển kiểm soát được các hiện tượng trên đang tự diễn biến
theo tiến trình của chúng. Ðây chính là đặc tính Vô ngã của đối
tượng. Và qua quan sát ba đặc tính này, hành giả chỉ thấy đối tượng thuần
túy chỉ là những hiện tượng chứ không phải thấy chúng qua một người,
một chúng sanh, đàn ông, đàn bà... Ðây là điểm mà Ðức Phật gọi
là tỉnh giác.
Vậy thì tỉnh giác là một yếu tố chỉ có sau khi
tâm hành giả đã được an trụ, trong sáng, tức là tâm định. Tâm định này
chỉ sanh khởi khi có chánh niệm bằng sức cố gắng liên tục của thiền
sinh. Tóm lại Thiền Minh Sát cần hội đủ bốn điều kiện: cố gắng,
chánh niệm, tâm định và sự hiểu biết đúng đắn.
Vậy kết quả tức khắc của Thiền minh Sát là gì?
Khi bốn yếu tố trên (tinh tấn, chánh niệm, định và tỉnh giác) làm
việc một cách hài hòa, khăng khít, thì Ðức Phật dạy rằng kết quả
tự nhiên là hành giả sẽ "loại bỏ mọi tham ưu ở đời". Tham là
ham muốn, bám víu, dính mắc... Ưu là sân hận, ghét bỏ, sầu muộn... Cứ
mỗi giây phút mà trong tâm ta có mặt bốn yếu tố này làm việc một
cách quân bình, tốt đẹp thì giây phút đó, ta có thể ngăn chận không
cho các ô nhiễm sanh khởi trong tâm. Chữ "loại bỏ" trong câu kinh
không có nghĩa là các ô nhiễm này đã nằm sẵn trong tâm rồi, và hành giả
cố gắng tẩy trừ nó. "Loại bỏ" đây có nghĩa là ngăn ngừa, không
tạo điều kiện cho chúng có cơ hội sanh khởi. Kết quả này không
phải chỉ đạt được về sau, mà ngay từng giờ phút đang hành thiền,
đang hội đủ trong tâm bốn yếu tố trên.
"Tham ưu ở đời "ở đây không phải chỉ cho
những vui buồn thế tục, hay những hệ lụy trong cuộc sống của con
người. "Ở đời" đây có nghĩa là đối tượng đang quan sát. Thí
dụ, khi lấy đối tượng là hơi thở, quan sát và xuyên thấu được đặc tính
của hơi thở, thấy nó đến rồi đi, sanh rồi diệt, thấy nó thuần túy
là một hiện tượng chứ không qua một cá nhân nào, lúc đó thiền sinh
có thể ngăn chận được không cho cái tham, cái ưu sanh khởi đối với
đối tượng là hơi thở này. Vậy ta phải hiểu là "loại bỏ ô
nhiễm" ở đây chỉ xảy ra đồng thời với các tâm Tinh tấn, Niệm,
Ðịnh, và Tỉnh Giác đang hiện khởi.
Cho nên câu nầy nếu dịch qua Anh ngữ là "đã
từ bỏ tham ưu... ("having re-moved" thay vì "moving") thì không
đúng bởi vì nếu tham ưu đã được loại bỏ thì chúng ta chẳng cần phải
hành thiền làm chi nữa, bởi vì mục đích của thiền quán là thanh
lọc tâm loại bỏ tham ưu ở đời...
Khi thiền sinh có thể giữ không cho "tham
ưu" sanh khởi tức là người này đã thấy đối tượng đúng như nó là
vậy, không thêm vào mà cũng không bớt cái gì nơi đối tượng. Thí dụ,
nếu ta thêm vào nó một ý niệm "tốt" hay "xấu"
hoặc ta bớt đi một đặc tính của đối tượng này thì "tham ưu" sẽ
đi liền tức khắc vào đối tượng. Chú giải có ghi rằng "cách nhìn
đối tượng đúng như nó là" nầy là khả năng, là sự viên mãn của
thiền sinh, và chỉ người thiền sinh lúc không hành thiền, trở lại
cuộc sống hàng ngày cũng hay thêm bớt nhiều điều vào đối tượng.
Tóm lại khi ta ngăn ngừa được tham ưu khởi sanh, ta mới có khả năng thấu
đạt được thực tướng sự vật.
Vậy tất cả những gì cần phải làm trong hành thiền
quán là điều hòa sao cho bốn yếu tố Tinh cần, Chánh niệm, Ðịnh
và Tỉnh giác hoạt động quân bình và nhịp nhàng với nhau trong từng chập,
từng giâu một. Ðó là ta đã tạo điều kiện để cho tâm không bị
những chướng ngại ngăn che các đối tượng. Làm được những điều này
là thiền sinh đã có một sức mạnh để hoàn thành những mình cần phải
làm. Chú giải có ghi rằng ba chữ "Tinh cần, Chánh niệm, Tỉnh
giác" nêu lên những nhân tố của việc hành thiền và câu
"loại bỏ tham ưu ở đời" nêu lên những yếu tố của việc loại
trừ, buông bỏ. Sáng mai khi quí vị đọc từng đoạn kinh này, Sư muốn quí
vị hãy đọc nó với sự hiểu biết thật thấu đáo ý nghĩa nó
như trên.
Tất cả những gì ta làm, ta phải làm với trí tuệ,
sự hiểu biết đúng đắng, không phải chỉ làm theo thông lệ theo
hình thức.
Mong cho quí vị có được khả năng loại trừ mọi
tham ưu ở đời bằng cách áp dụng tròn đủ bốn yếu tố tiên quyết nêu
trên để thành đạt được mục đích cuối cùng là chấm dứt mọi khổ
đau.
SADHU! SADHU! SADHU!
NLTV 27-09-1998
[Chương trước][Mục
lục][Chương kế] |